Azərbaycanlı rejissor: "Hamı sənə güləcək və ya ən azından dinləməyəcək..."

Rejissor İlqar Safatın Milli.Az-a müsahibəsi.

- Azərbaycanda rejissor olmaq çətindir, yoxsa asan? Ümumiyyətlə, rejissor dedikdə ağlınıza ilk olaraq nə gəlir?

- Mənim üçün rejissor (əsl rejissor) ilk öncə şair, filosof, eyni zamanda sərt peşəkar, ustaddır. Əsl filosof və şair olmaq hər yerdə çətindir. Amma bizim şəraitdə peşəkar olmaq da çətindir, çünki kino sənayesi bizdə hələ yerinə oturmayıb. Amma pozitiv dəyişikliklər göz qabağındadır və mən ümid edirəm ki, yaxın zamanlarda bizim "şair" və "filosoflar" kino dili ilə öz fikirlərini ifadə edə biləcəklər. Bunun üçün kino sənayesi yaratmaq lazımdır.

- Tələbəlik illərində musiqi ilə də məsğul olmusunuz. Niyə məhz rejissorluq sənəti musiqi sənətinə üstün gəldi?

- Stanislavskinin tələbəsi olan Mixail Çexovun belə bir sözü var: "Bütün incəsənət növləri musiqi olmağa can atır". Mən çalışıram, musiqi, gördüyüm hər bir işdə özünü biruzə versin, fərqi yoxdur - bu, kino, ya ədəbiyyatdır. Mənim fikrimcə, musiqi özünü səsdə yox, harmoniyada ifadə edir. Bir çox səsləri, xüsusən də, müasir musiqi cərəyanlarını da musiqi adlandırmaq olmaz. Bu, sadəcə səs və ritm qarışığıdır, yəni kakafoniya. Bir çox filmlər haqqında da bu fikri söyləmək olar, onlarda əsas olan şey - harmoniya, musiqi, gözəllik yoxdur, baxmayaraq ki, süjet, aktyorlar, operator işi və s. yerindədir.

- İnsanın daxilində gördüyü işə inam olmasa, o, film çəkə bilər? Yaxud çəkdiyi filmi tamaşaçılar necə qarşılayarlar?

- Rejissor özü nə demək istədiyini anlamalıdır. O bunu süjet, ideya, emosiyalar səviyyəsində anlamalıdır. Bu zaman filmi bəyanat adlandırmaq olar. Bu anlayış rejissorda yoxdursa, bu zaman onda müəllif məsuliyyəti də yoxdur. Məsuliyyətsiz rejissura nəinki mənalar sərhədlərini, bundan əlavə, filmin üslub normalarını da pozur. Ekran isə bütün bunları tamaşaçılara göstərir. Hər filmin bünövrəsi müəllifin mənəvi sərtliyidir. Ola bilər ki, Antonioni "Rakursun seçilməsi artıq bir mənəvi hərəkətdir" deyəndə məhz bunu nəzərdə tuturdu.

- "Sahə" filmini sizin uğurunuz adlandırmaq olar? Bu film ilə siz tamaşaçılara nə demək istədiniz?

- Filmin loq-laynı belə səslənirdi: "Bütün yadımıza sala bildiklərimiz - yalnız aysberqin ucudur". Filmdə bir sıra fəlsəfi və psixoanalitik aspektlər vardır. Amma qısa desək, filmin mənası buna gəlib çıxır. Filmdə əsas tədqiqat obyekti - insan psixikasının və şüurunun təbiətidir. "Sahə" filmi - psixoanalitik yuxudur və bu yuxuda predmetlər və obrazlar göründüyü kimi deyil. Biz, demək olar ki, baş qəhrəmanın şüuruna çox təhlükəli səfər edirik. Bütün bunlar barədə film çəkə bilməyim mənim üçün çox böyük uğurdur. Təbii ki, filmin Braziliyadan Hindistana gədər bir çox kinofestivallarda göstərilməsi, film haqqında "Hollivud Reporter", "Variety", "Los Angeles Times" kimi qəzetlərin yazması ikiqat xoşdur.

- Səhv etmirəmsə, "Sahə" filmi ekranlarda göstərilməyib...

- "Sahə" artıq iki dəfə şəhərimizin kinoteatrlarında nümayiş olunub. Amma buna baxmayaraq, bizə yazırlar ki, filmi yenidən nümayiş etdirək, bir çoxları filmi görməyib və baxmaq istəyirlər. Buna görə də ola bilsin, biz filmi yenidən nümayiş etdirdik. Bundan əlavə, film bir həftə Los-Ancelesdə nümayiş olunub, bu artıq Azərbaycan filmi üçün bir uğurdur və ciddi hadisədir.

- "Sahə" filmində "Yuğ" teatrının aktyorları və mərhum rejissoru, rəhbəri Vaqif İbrahimoğlu da çəkilib. Niyə görə məhz bu teatrın aktyorlarına üstünlük vermisiniz?

- Vaqif İbrahimoğlu ilə məni çoxillik dostluq bağlayır. 2002-ci ildə, "Sahə"dən öncə, mən onu öz eksperimental filmim olan "Dağ nəvəsi"ndə çəkmişdim. Mən bu insanı çox istəyirdim, onun teatrında çox olmuşam. "Yuğ" teatrının aktyorlarını yaxşı tanıyıram, bəzilərini digər filmlərimdə çəkmişəm, buna görə də hər şey özü baş verdi, bu barədə heç fikirləşmirdim. Sualınıza görə təşəkkür edirəm. Mən bir daha Vaqif İbrahimoğlunun, bu dahi insanın, Azərbaycan kino və teatrının reformatoru və novatorunun xatirəsini yad etmək istərdim. Allah ona rəhmət etsin!

- Filmdə baş rolu oynayan Timur Oduşev "Oskar"ın 32-ci "Hollivudun gənc istedadları" mükafatına layiq görülmüşdü. Film çox uğurlu alınıb. Onun uğur qazanmasının əsas səbəbi nə oldu?

- Uğurlu hər bir filmin, hətta hər bir ideyanın öz taleyi var. Bizim üçün bu mükafatın alınması çox xoş bir sürpriz idi, amma bundan əlavə, bu həm də gördüyümüz işin nəticəsidir və bu iş, inanın mənə, asan deyildi. Mən onu deyə bilərəm ki, ağır iş və sənətə fanatik sədaqət olmasa, əsl uğur əldə etmək mümkün deyil. Ən azı, incəsənət adlandırılan sahədə.

- Azərbaycanda "Oskar"a layiq film çəkmək üçün nə etmək lazımdır?

- Bunun üçün "Oskar" mükafatına layiq bir film çəkmək lazımdır (bu isə asan iş deyil), bundan əlavə, xoşbəxt tale sahibi olmaq lazımdır. Bu iki komponent bəzən uyğunlaşmır. Hər zaman birinci amil olmalıdır, yəni film, amma əsasən ikinci amil hər şeyi həll edir, yəni bəxt. Bir çox dahi rejissor olub ki, nəinki "Oskar", hətta digər mükafatların sahibi olmayıblar... Amma buna baxmayaraq, dahi rejissorlar idilər.

Əksinə də olur. Bəzi filmlər mükafatlar sayəsində dillər əzbəridir, bu festivalların çoxu isə axır illər sadəcə marketinq xüsusiyyəti daşıyır, bunun sayəsində filmi satmaq daha asandır. Yəni əsl rejissor üçün iş mükafatlarda deyil. Əsl rejissoru maraqlandıracaq amillər odur ki, öz xəyallarını digər insanlar üçün görünə bilən etsin. Dünyaya elə bir şey danışasan ki, bunu yalnız sən bilirsən. Bu, rəssam üçün əsl xoşbəxtlikdir.

- Sizcə, kino tənqidçilərinin Azərbaycanda çox az olması bu sahənin inkişafına necə təsir edir?

- Təbii ki, təsirini göstərir. Çəkilən filmlərin intellektual seçimi olmasa, kinoproses normal inkişaf edə bilməz. Vaxtında Pazolini və Trüffo kimi kinotənqidçilər nəinki ölkələrində çəkilən filmləri analiz edirdilər, hətta öz fikirlərini, ideyalarını öz filmlərində nümayiş etdirirdilər. İndi isə həm rejissor, həm tamaşaçı, həm də kinotənqidçilərin intellektual səviyyəsi çox aşağıdır. Bütün bunlar bir-birilə bağlıdır.

- Yeni gələn rejissor nəsli, sizcə, ötən illərdəki Azərbaycan filmləri kimi kino çəkə biləcəklər? Buna inanırsınız?

- Öncə, sovet kinosunun güclü məktəbi mövcud idi. Sovet rejissorlarının filmləri bütün dünyada məşhur idi və dünya fimlərinin "Qızıl fond"una daxil idi. Rejissorlar çəkiliş meydançasına gəlməzdən öncə bir neçə il sənət öyrənirdilər, sonra stajor kimi işləyirdilər, sonra praktika keçirdilər, sonra ikinci rejissor olurdular, bundan sonra isə özləri film çəkirdilər. İndi rəqəmsal texnikanın mövcudluğu ilə əlaqədar, filmi fotoaparatla da çəkmək olar, amma bunun həm müsbət, həm də mənfi cəhətləri var. Kinoya münasibət daha yüngül olub. Amma mən ümidvaram ki, bizim yeni rejissorlar arasında həm yerli, həm də dünya kinematoqrafında öz izini qoya biləcək rejissorlar olacaq. Buna inanmaq istəyirəm.

- Bu gün, sizcə, hansı mövzuda çəkilən filmlər olsa, bu sahə daha da inkişaf edər? Filmlərin inkişaf taleyi kimdən və nədən asılıdır?

- Mən "minlərlə güllər çiçəklənsin" fikrinin tərəfdarıyam. Müxtəlif janrlar, müxtəlif filmlər lazımdır. Həm tarixi, həm müəllif filmləri, həm janr filmləri, çünki kinematoqraf maraqlı fenomendir, yuxulara yaxın bir anlayışdır, o, insanlara həyatlarını daha maraqlı, dərin etməyə kömək edir. Sadəcə buna, film yaradıcılığına vicdanla və peşəkar yanaşmaq lazımdır. Əgər sən savadsız, fikrini normal ifadə edə bilməyən və ya pəltəksənsə, təbii ki, insanların marağını dediklərinlə ovqatlaya bilməzsən. Sən axı ilk öncə hekayətçisən. Hamı sənə güləcək və ya ən azından dinləməyəcək. Eyni anlayış kinoya da aiddir. Kino maraqlı olmalıdır, tamaşaçılara hörmətlə yaranmalıdır, onların vaxtına, intellektual səviyyəsinə hörmətlə yanaşmalıdır. Məhz buna görə deyirlər ki, "incəsənətdə bütün janrlar maraqlıdır, darıxdırıcılardan başqa". Eyni qanun kinematoqrafa da aiddir. Təbii ki, pulsuz-parasız bu incəsənət mümkün deyil, amma ilk öncə vacib olan amil hər zaman başda duran istedaddır.

Əli Novruzəliyev ( Milli.Az ) 2012-04-03